Ayollarda gormon o‘rnini bosuvchi terapiya (GO‘BT): zamonaviy yondashuv

Ayol hayotida gormonlar mavzusi ko‘plab afsonalar, qo‘rquvlar va qarama-qarshiliklar bilan o‘ralgan. Gormonal preparatlar haqida og‘iz ochish bilan, ko‘plab ayollar sezgirlik bilan taranglashadilar: «Men semirib ketmaymanmi?», «Sochlarim o‘sib ketmaydimi?», «Saraton bo‘lmaydimi?» Va bu qo‘rquvlar mutlaqo tushunarli. O‘nlab yillar davomida har qanday gormonlarning zarari haqida barqaror afsona shakllangan.

Ammo keling, bir daqiqaga gormonlar dorixona qutisidagi mavhum yovuzlik emas, balki biz o‘zimiz nimadan tashkil topganmiz, deb tasavvur qilaylik. Qalqonsimon bezimiz, buyrak usti bezlari, tuxumdonlarimiz – bularning barchasi har soniyada gormonlar ishlab chiqaradi, ularsiz biz o‘zimiz bo‘lishdan to‘xtaymiz. Gormonlar bizning kayfiyatimizni, uyqumizni, ishtahamizni, tana haroratimizni va, albatta, reproduktiv tizimimizning ishini boshqaradi.

Gormon o‘rnini bosuvchi terapiya – bu organizmga begona narsani «to‘ldirish» urinishi emas. Bu ko‘proq, o‘z tuxumdonlari faolligini pasaytirib, yuklamani uddalay olmay qolgan paytda, mehr va qo‘llab-quvvatlash aktidir. Bu organizmning normal, to‘liq hayot kechirishi uchun yetishmayotgan narsani to‘ldirishdir. Ushbu maqolada biz GO‘BT nima ekanligi, kimga ko‘rsatilishi, qanday o‘tkazilishi va qanday natijalarni kutish mumkinligi haqida gapirib beramiz.

Gormon o‘rnini bosuvchi terapiya – bu ayolga fiziologik ko‘rsatkichlarga yaqin dozalarda ayol jinsiy gormonlari (estrogenlar va progesteron) saqlovchi preparatlar buyuriladigan davolash usulidir. Ya’ni, organizmning o‘zi, agar yosh yoki boshqa holatlar bo‘lmasa, ularni ishlab chiqaradigan miqdorlarda.

GO‘BT tarkibiga nima kiradi. Zamonaviy gormon o‘rnini bosuvchi terapiya estrogenlar (asosiy ayol gormonlari, yoshlik, go‘zallik, termoregulyatsiya, teri va shilliq pardalar holati uchun mas’ul) va progesteron (yoki uning analoglari) saqlovchi preparatlarni o‘z ichiga oladi, u bachadonning ichki qavatini (endometriy) o‘sib ketishidan himoya qiladi. Preparatning tarkibi, dozasi va shakli qat’iy individual ravishda tanlanadi.

Bu qanday ishlaydi. Ayol organizmini murakkab orkestr deb tasavvur qiling. Ko‘p yillar davomida dirijyor (gipofiz) va musiqachilar (tuxumdonlar) uyg‘un ijro etishadi. Ammo asta-sekin tuxumdonlar charchaydi, ularga ritmni ushlab turish tobora qiyinlashadi. Kuy soxtalasha boshlaydi: goh juda issiq, goh juda sovuq, goh yurak vahshiyona uradi, goh kayfiyat nihoyatda tushib ketadi. Bu metaforada GO‘BT – bu taklif qilingan tajribali dirijyor bo‘lib, birinchi skripkalar endi unchalik yosh bo‘lmasa ham, orkestrga uyg‘un ijro etishga yordam beradi.

GO‘BT preparatlari gormonlar yetishmovchiligini to‘ldiradi va organizm «vahima qilishni» to‘xtatadi. Qizib ketishlar yo‘qoladi, uyqu normallashadi, kayfiyat tekislanadi, shilliq pardalarning qurug‘i kamayadi. Bundan tashqari, GO‘BT suyaklarni osteoporozdan, yurak va tomirlarni aterosklerozdan himoya qiladi, xotira va kognitiv funksiyalarni saqlashga yordam beradi.

Zamonaviy GO‘BTning afzalliklari. Zamonaviy GO‘BT preparatlari 20-30 yil oldin ishlatilganlardan tubdan farq qiladi. Ular ayol organizmi ishlab chiqaradigan gormonlar bilan bir xil bo‘lgan tabiiy (bioidentik) gormonlarni o‘z ichiga oladi. Dozalar minimal, ammo samaraga erishish uchun yetarli. Yuborishning turli yo‘llari mavjud: tabletkalar, gellar, plastirlar, kremlar, vaginal shakllar. Bu har bir bemor uchun eng qulay va xavfsiz variantni tanlash imkonini beradi.

GO‘BTning asosiy maqsadi – yoshartirish yoki umrni uzaytirish emas, balki uning sifatini yaxshilashdir. Bu ayolga etuk yoshni qulay o‘tkazishiga, hayotni haqiqiy sinovga aylantirishi mumkin bo‘lgan klimaksning charchatuvchi belgilarisiz yashashiga yordam berish usulidir.

GO‘BT perimenopauza va postmenopauza davrida, o‘z tuxumdonlari yetarli miqdorda gormon ishlab chiqarishni to‘xtatganda o‘tkaziladi. Ammo organizm qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lgan boshqa holatlar ham bor. Masalan, tuxumdonlarning erta yetishmovchiligi, menopauza 40-45 yoshgacha boshlanganda. Bu holda organizm shunchaki noqulaylikni boshdan kechirmaydi, u gormonlar beradigan himoyani o‘n yil oldin yo‘qotadi. Va bu erda GO‘BT nafaqat yordam, balki suyaklar, yurak va qon tomirlari salomatligini saqlash uchun zaruratga aylanadi.

Shuningdek, GO‘BT tuxumdonlar olib tashlanganidan keyin (ooforektomiya) buyuriladi. Jarrohlik menopauzasi keskin boshlanib, ayolga alomatlar ko‘chkisini yog‘diradi va o‘rnini bosuvchi terapiya bu davrni yumshatish va uni yumshoq o‘tkazishga yordam beradi.

Gormon o‘rnini bosuvchi terapiya hamma uchun bir xil narsa emas. Individual ravishda tanlanadigan turli xil preparat turlari va qabul qilish sxemalari mavjud.

Tarkibiga ko‘ra:

Estrogenlar bilan monoterapiya. Faqat bachadoni olib tashlangan ayollarda qo‘llaniladi. Bunday holda endometriyni himoya qilish shart emas va faqat estrogenlarni buyurish mumkin.

Kombinatsiyalangan terapiya (estrogenlar + progesteron). Bachadoni saqlanib qolgan ayollarga buyuriladi. Progesteron endometriyni estrogen keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan o‘sishdan himoya qiladi.

Yuborish usuliga ko‘ra:

Tabletka shakllari. Qo‘llash uchun qulay, ammo har kuni qabul qilishni talab qiladi va jigardan o‘tadi, bu ba’zi kasalliklarda istalmagan bo‘lishi mumkin.

Transdermal shakllar (gellar, plastirlar). Gormonlar teri orqali so‘riladi, jigarni chetlab o‘tadi va darhol qonga tushadi. Bu fiziologik jihatdan qulayroq va jigarga yukni kamaytiradi. Gel kuniga bir marta qorin yoki son terisiga surtiladi, plastir har bir necha kunda o‘zgartiriladi.

Mahalliy shakllar (vaginal kremlar, shamlar, tabletkalar). Faqat mahalliy belgilarni (quruqlik, noqulaylik, tez-tez siyish) davolash uchun qo‘llaniladi va deyarli qonga so‘rilmaydi. Bu tizimli GO‘BT kontrendikatsiya qilingan ayollar uchun xavfsiz variantdir.

Qabul qilish sxemasiga ko‘ra:

Tsiklik sxemalar. Tabiiy hayz siklini taqlid qiladi va muntazam hayzga o‘xshash qon ketishlarga olib keladi. Odatda perimenopauzada qo‘llaniladi.

Uzluksiz (monofaz) sxemalar. Har kuni tanaffuslarsiz qabul qilinadi, qon ketishlar bo‘lmaydi. Postmenopauzada qo‘llaniladi.

GO‘BTni qancha vaqt qabul qilish mumkin? Bu eng tez-tez so’raladigan savollardan biridir. Ilgari davolash qisqa muddatli bo‘lishi kerak deb hisoblar edi, ammo zamonaviy tadqiqotlar davomiylik qattiq ramkalar bilan cheklanmaganligini ko‘rsatadi.

O‘rtacha, klimaks belgilarini bartaraf etish uchun GO‘BT qabul qilishning standart davomiyligi 3 yildan 5 yilgachani tashkil etadi. Bu vaqt odatda gormonal o‘zgarishlarning eng og‘ir davrini o‘tish uchun yetarli.

Erta menopauzada (45 yoshgacha) GO‘BT uzoqroq muddatga, ayol tabiiy menopauza yoshiga (50-51 yosh) yetguncha, organizmni erta gormon yetishmovchiligi oqibatlaridan himoya qilish uchun buyorilishi mumkin.

Ba’zi hollarda, ayniqsa belgilar saqlanib qolganda va yaxshi muhosaba qilinganda, GO‘BT qabul qilish shifokor nazorati ostida uzoqroq davom ettirilishi mumkin. Terapiyani to‘xtatish yoki davom ettirish to‘g‘risidagi qaror har doim individual ravishda, muayyan bemor uchun foyda va xavf nisbatini hisobga olgan holda qabul qilinadi. Preparatni keskin tashlash emas, balki dozani asta-sekin kamaytirish muhim, bu belgilarning qaytishini qo‘zg’atmaslik uchun kerak.

GO‘BT barcha ayollarga ketma-ket emas, balki faqat aniq ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda buyuriladi. Ulardan asosiylari:

• O‘rtacha va og‘ir vazomotor belgilar: issiqlik hissi (qizib ketishlar), tungi terlash, titroqlar, hayot sifatini buzadigan, ishlashga, uxlashga va odatdagi ishlar bilan shug‘ullanishga xalaqit beradigan holatlar.
• Klimaks bilan bog‘liq uyqu buzilishlari (uxlab qolish qiyinlishuvi, tez-tez uyg‘onish, tungi qizib ketishlar).
• Hissiy-vegetativ buzilishlar: asabiylik, xavotirlanish, depressiv holatlar, yig‘loqilik, gormonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq kayfiyat o‘zgarishlari.
• Urogenital belgilar: qinda quruqlik, qichishish, achishish, disparuniya (jinsiy aloqada og‘riq), tez-tez siyish, shilliq pardalar atrofiyasi bilan bog‘liq sistitlar.
• Osteoporozning oldini olish va davolash. GO‘BT postmenopauzadagi ayollarda suyak zichligini saqlash va sinishlarning oldini olish uchun eng samarali vositadir.
• Tuxumdonlarning erta yetishmovchiligi va erta menopauza (45 yoshgacha). Bu holda GO‘BT tabiiy menopauza yoshiga qadar gormonlar yetishmovchiligini qoplash uchun yurak-qon tomir tizimi, suyaklar va asab tizimini himoya qilish maqsadida buyuriladi.
• Tuxumdonlar olib tashlanganidan keyingi holat (ooforektomiya).

GO‘BT, har qanday jiddiy davolash usuli kabi, qarshi ko‘rsatmalarga ega. Terapiyani buyurishdan oldin shifokor GO‘BT xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlarni istisno qilish uchun to‘liq tekshiruv o‘tkazishi shart.

Mutlaq qarshi ko‘rsatmalar:

• Hozirgi vaqtda yoki o‘tmishda ko‘krak bezi saratoni, shuningdek unga shubha qilish.
• Endometriy saratoni (bachadon tanasi saratoni) yoki boshqa estrogenga bog‘liq o‘smalar.
• Sababi noma’lum jinsiy yo‘llardan qon ketishlar.
• Davolanmagan endometriy giperplaziyasi.
• Hozirgi vaqtda yoki o‘tmishda chuqur tomir trombozlari, o‘pka arteriyasi tromboemboliyasi (shu jumladan gormonlar qabul qilish bilan bog‘liq).
• Jigar kasalliklarining o‘tkir bosqichi.
• Porfiriya (kam uchraydigan moddalar almashinuvi kasalligi).
• Preparat tarkibiy qismlariga allergiya yoki individual toqat qilmaslik.

Nisbiy qarshi ko‘rsatmalar (ehtiyotkorlik va puxta tanlashni talab qiladi):

• Bachadon miomasi, endometrioz.
• Migren.
• Tromboz xavfi yuqori (semizlik, chekish, irsiy moyillik).
• O‘t-tosh kasalligi.
• Qandli diabet.
• Tizimli qizil yugurik.

Nisbiy qarshi ko‘rsatmalarning mavjudligi GO‘BTga to‘liq taqiq degani emasligini tushunish muhimdir. Shifokor muqobil yuborish yo‘llarini (masalan, jigar va qon ivishiga ta’sir qilmaydigan transdermal shakllar) tanlashi va bemorni diqqat bilan kuzatishi mumkin.

Gormon o‘rnini bosuvchi terapiyani boshlashga tayyorgarlik – bu davolanishning xavfsizligi va samaradorligi bog’liq bo‘lgan muhim bosqichdir. U to‘liq tibbiy tekshiruvni o‘z ichiga oladi.

Taxminiy tayyorgarlik rejasi:

• Ginekolog konsultatsiyasi, shikoyatlar, kasalliklar tarixi, turmush tarzi, oilaviy anamnez (yaqin qarindoshlarda ko‘krak bezi saratoni yoki trombozlar bo‘lganmi) batafsil muhokama qilinadi.
• Ginekologik tekshiruv va kichik chanoq a’zolarining UTTsi (bachadon, tuxumdonlar, endometriy holatini baholash).
• Bachadon bo‘yni patologiyasini istisno qilish uchun onkotsitologiya surtmasi (Pap-test).
• Ko‘krak bezi holatini baholash uchun mammografiya (40 yoshdan oshgan ayollar uchun) yoki ko‘krak bezlari UTTsi (yoshroq ayollar uchun).
• Estrogenlar yetishmovchiligini tasdiqlash uchun gormonlarga qon tahlili (FSH, estradiol).
• Biokimyoviy qon tahlili (jigar fermentlari, glyukoza, lipid profili).
• Koagulogramma (qon ivish tahlili) tromboz xavfini baholash uchun.
• Qon bosimi va vaznni o‘lchash.

Ba’zi hollarda qo‘shimcha konsultatsiyalar (mammolog, endokrinolog, kardiolog) talab qilinishi mumkin. Barcha natijalar olingandan va qarshi ko‘rsatmalar yo‘qligiga ishonch hosil qilingandan so‘nggina, shifokor individual GO‘BT sxemasini tanlaydi.

Darxon ko‘chasidagi Isroil tibbiyot markazida biz gormon o‘rnini bosuvchi terapiyani buyurishga har bir bemorga alohida ehtiyotkorlik va e’tibor bilan yondashamiz.

Birinchi bosqich – bu ishonchli suhbat. Bizning ginekologlarimiz qizib ketishlar, quruqlik yoki libidoning pasayishi kabi shaxsiy mavzular haqida gapirishga qaror qilish naqadar qiyinligini tushunishadi. Biz shikoyatlarni hukm qilmaymiz va qadrsizlantirmaymiz, aksincha diqqat bilan tinglaymiz va sizning holatingizning to‘liq rasmini tuzish uchun savollar beramiz.

Ikkinchi bosqich – kompleks diagnostika. Markazda to‘liq tekshiruv uchun zarur bo‘lgan barcha narsalar mavjud: ekspert klassidagi UTT apparatlari, surtma va biopsiya olish imkoniyati, gormonal va biokimyoviy tadqiqotlar uchun o‘z laboratoriyamiz. Siz tayyorgarlikning barcha bosqichlarini bir joyda o‘tishingiz, turli klinikalarga vaqt sarflamasligingiz mumkin.

Uchinchi bosqich – individual sxemani tanlash. Tekshiruv natijalariga asoslanib va sizning istaklaringizni hisobga olgan holda, shifokor preparat, uning dozasi va yuborish usulini tanlaydi. Biz nima uchun u yoki bu variantni tanlayotganimizni, dori qanday ishlashini, farovonlikda qanday o‘zgarishlarni kutish mumkinligini va qachon bo‘lishini tushunarli tilda tushuntiramiz.

To‘rtinchi bosqich – kuzatuv va qo‘llab-quvvatlash. GO‘BT buyurilgandan so‘ng, biz sizni nazoratsiz qoldirmaymiz. Samaradorlik va muhosaba qilishni baholash uchun birinchi tashrif odatda 2-3 oydan so‘ng belgilanadi. Keyin nazorat tekshiruvi, UTT va mammografiya uchun shifokorga har olti oy yoki yilda bir marta tashrif buyurish tavsiya etiladi. Zarurat bo‘lganda sxema tuzatilishi mumkin. Biz doimo aloqadamiz va davolanish jarayonida yuzaga keladigan savollarga javob berishga tayyormiz.