Embrionlarni implantatsiyadan oldingi genetik tekshirish (PGT, PGD)

PGT – EKO dasturida olingan embrionning bir nechta hujayrasini u bachadonga koʻchirilishidan oldin genetik tahlil qilish. Ilgari bu usul implantatsiyadan oldingi genetik diagnostika – PGD deb atalgan. Bugun xalqaro kasbiy jamiyatlar umumiy «implantatsiyadan oldingi genetik test» atamasidan foydalanadi: u aniqroq, chunki bu tahlillarning bir qismi tashxis qoʻymaydi, balki xromosoma toʻplamini baholaydi. Suhbatda ham, qidiruvda ham ikkala nom bir narsani anglatadi.

Tahlil uchun blastotsistadan trofektodermaning – embrionning keyinchalik yoʻldosh shakllanadigan tashqi qatlamining bir nechta hujayrasi olinadi. Bolaning oʻzi rivojlanadigan ichki hujayra massasiga biopsiya paytida tegilmaydi. Biopsiya rivojlanishning 5–6-kunida, embrion blastotsistaga aylanib, unda yuzdan ortiq hujayra boʻlganda bajariladi.

Asosiy narsani darhol aytamiz. PGT embrionni davolamaydi va uni yaxshiroq qilmaydi. Test allaqachon olingan embrionlar orasidan tekshirilayotgan buzilishlar topilmaganini tanlashga yordam beradi. Shuning uchun dastur natijasi hamon birinchi navbatda nechta embrion olinganiga bogʻliq, bu esa koʻp jihatdan ayolning yoshi va tuxumdon zaxirasi bilan belgilanadi.

Bitta nom ostida uchta turli tekshiruv yashiringan va ular turli savollarga javob beradi. Ularni chalkashtirish – ortiqcha umid bogʻlashning eng koʻp uchraydigan sababi.

PGT-A: xromosomalar sonini tekshirish

PGT-A («aneuploidiya» soʻzidan) embrion xromosomalarini sanaydi. Normada ular 46 ta, har bir juftdan ikkitadan. Ortiqcha yoki yetishmaydigan xromosoma – aneuploidiya – embrion bachadonga yopishmasligining yoki homiladorlik erta muddatda toʻxtashining asosiy sababi. Ayrim aneuploidiyalar bilan bola tugʻilishi mumkin: masalan, ortiqcha 21-xromosoma Daun sindromini keltirib chiqaradi.

Yosh ortishi bilan xromosomalar soni notoʻgʻri boʻlgan embrionlar ulushi oshadi, chunki xatolar koʻproq tuxum hujayra yetilishida yuzaga keladi. Yirik tadqiqotlar maʼlumotlariga koʻra, 35 yoshgacha boʻlgan ayollarda blastotsistalarning oʻrtacha yarmiga yaqini yoki biroz koʻprogʻi normal toʻplamga ega, 42 yoshdan keyin esa uchdan biridan sezilarli darajada kamrogʻi. Zamonaviy tahlil xromosomaning katta qismi ortiqcha yoki yetishmasligini ham sezishi mumkin. Biroq PGT-A aniq irsiy kasalliklarni qidirmaydi: mukovistsidoz yoki talassemiyani bu test koʻrmaydi.

PGT-M: maʼlum irsiy kasallikni izlash

PGT-M aniq genetik vazifasi bor oilalarga kerak: ota-onadan birida irsiy kasallik bor, oilada genetik tashxisli bola tugʻilgan yoki ikkala sherikda ham bitta gendagi oʻzgarishlar (patogen variantlar) topilgan boʻlib, ular birgalikda bolada kasallik keltirib chiqarishi mumkin. Test aynan shu vazifaga moslab sozlanadi: u embrion maʼlum oʻzgarishlarni meros qilib olgan-olmaganini aniqlaydi va boshqa genlarni tekshirmaydi. Majburiy shart bor: variantlar oldindan genetik tahlil bilan tasdiqlangan va xulosada yozilgan boʻlishi kerak. Sizning holatingizda aynan nima tekshirilishini va test nimani qamrab olmasligini genetik dastur boshlanishidan oldin tushuntiradi.

EKO siklidan oldin tayyorgarlik bosqichi oʻtkaziladi. Laboratoriya muayyan oilaning genetik variantlariga moslab tahlil tizimini ishlab chiqadi va tekshiradi, buning uchun ota-onaning, baʼzan boshqa qarindoshlarning ham qon namunalari kerak. Bu bosqich vaqt oladi, shuning uchun PGT-M haqida genetik bilan oldindan, stimulyatsiya boshlanmasdan gaplashgan maʼqul.

PGT-SR: ota-onada xromosoma qayta tuzilishi boʻlganda

PGT-SR sheriklardan birida muvozanatlashgan xromosoma qayta tuzilishi – translokatsiya yoki inversiya aniqlangan juftliklar uchun moʻljallangan. Tashuvchining oʻzi odatda sogʻlom, chunki uning genetik materiali yoʻqolmagan, faqat joyi almashgan. Ammo tuxum hujayralar yoki spermatozoidlarda toʻplam koʻpincha muvozanatsiz boʻlib chiqadi va bu takroriy homila tushishiga yoki buzilishlari bor bola tugʻilishiga olib keladi. Bunday qayta tuzilish kariotip – qondan xromosomalar tahlili orqali topiladi. PGT-SR aynan sizdagi qayta tuzilish uchun mavjudligini genetik shifokor aniqlab beradi.

Bu testning oldindan bilib qoʻyish foydali boʻlgan cheklovi bor. Oddiy tahlil embrionda xromosoma materiali yetarli-yetarli emasligini baholaydi va muvozanatsiz toʻplamlarni topadi. Qayta tuzilishsiz embrionni va ota-onadagi kabi muvozanatlashgan qayta tuzilishning sogʻlom tashuvchisi boʻlgan embrionni u, qoida tariqasida, farqlamaydi. Bolaning oʻzi uchun bu odatda xavfli emas, lekin katta boʻlganda bu savol uning oʻz oilasini rejalashtirishda koʻtarilishi mumkin.

PGT-A atrofida bahslar koʻp va bu yerda reklamadan koʻra halol javob muhimroq. Test olingan embrionlarning xromosoma toʻplamini baholashga yordam beradi va ularni koʻchirish tartibini oʻzgartirishi mumkin: toʻplami aniq notoʻgʻri embrionlar koʻchirilmaydi, birinchi boʻlib esa natijasi normal embrion koʻchiriladi. Juftliklarning bir qismi uchun bu natijasiz koʻchirishlar kamroq degani. Test homila tushishi xavfini qanchalik kamaytirishi va bola tugʻilishigacha boʻlgan vaqtni qanchalik qisqartirishi hali oʻrganilmoqda va har bir juftlik uchun javob oʻziga xos.

Bu yerda ikki ehtimollikni farqlash muhim. PGT-Adan keyin bitta koʻchirishga hisoblangan homiladorlik ehtimoli yuqoriroq boʻlishi mumkin, chunki tanlab olingan embrion koʻchiriladi. Bitta EKO siklining barcha embrionlari ishlatilganda bola tugʻish ehtimolini esa test oshirmaydi: u yangi embrion yaratmaydi, faqat mavjudlarini saralaydi. Yirik tadqiqotlar bu umumiy ehtimollik barcha bemorlarda, ayniqsa prognozi yaxshi yosh ayollarda oshishini koʻrsatmagan. Buning ustiga embrionlarning bir qismi yolgʻon noqulay yoki mozaik natija olib, birinchi navbatda koʻchirishga tushmasligi mumkin, baʼzan esa juftlik koʻchirishga tavsiya etilgan embrionsiz qoladi.

Shuning uchun kasbiy jamiyatlar PGT-Ani barcha bemorlarga birdek tavsiya qilmaydi va qaror individual qabul qilinadi. Ehtimoliy foyda, cheklovlar, narx va koʻchirish uchun embrionsiz qolish xavfini shifokor yosh, embrionlar soni, homila tushishi va muvaffaqiyatsiz koʻchirishlar tarixi hamda juftlikning xavfga munosabatini hisobga olib muhokama qiladi.

PGT bilan dastur bir necha bosqichdan iborat va har birining oʻz davomiyligi bor. PGT-M uchun hammasi EKOdan oldin boshlanadi: laboratoriya oilaning genetik vazifasiga moslab test ishlab chiqadi. Bu bosqich genga va qarindoshlar namunalari bor-yoʻqligiga qarab bir necha haftadan bir necha oygacha davom etishi mumkin, shuning uchun uni genetik bilan birinchi konsultatsiyadayoq rejalashtirgan maʼqul.

Keyin EKO dasturining oʻzi keladi: stimulyatsiya taxminan ikki hafta davom etadi, punksiyadan keyin embrionlar 5–6 kun davomida blastotsistagacha rivojlanadi va shu kunlarda biopsiya qilinadi. Laboratoriya tahlili odatda bir necha hafta oladi, aniq muddatni shifokor sizning holatingiz uchun aytadi. Shundan keyin natija genetik va reproduktolog bilan muhokama qilinadi va endometriy muzdan tushirilgan embrionni koʻchirishga, koʻpincha yaqin sikllarning birida tayyorlanadi. Natijada stimulyatsiya boshlanishidan koʻchirishgacha odatda bir yarim oydan uch oygacha vaqt oʻtadi, PGT-M tayyorgarligi bilan esa uzoqroq.

Testning uch turiga koʻrsatmalar turlicha tuzilgan. PGT-M va PGT-SRda oilaning aniq genetik vazifasi bor, PGT-A esa muayyan vaziyatlarda muhokama qilinadigan majburiy boʻlmagan tekshiruv.

PGT-M qachon kerak

PGT-M oilada irsiy kasallik tasdiqlanganda, genetik tashxisli bola tugʻilganda yoki ikkala sherikda bitta gendagi, bolada retsessiv kasallik xavfini tugʻdiradigan patogen variantlar topilganda muhokama qilinadi. Koʻpincha juftlik bu haqda tashuvchilikka skrining, masalan 500 dan ortiq gendagi 1800 dan ortiq mutatsiyani tekshiradigan MyScreen tufayli bilib oladi. Boʻlajak ota-ona qarindosh boʻlsa, bunday skrining ayniqsa foydali: ularning farzandlarida retsessiv kasalliklar xavfi yuqoriroq. Panelning manfiy natijasi irsiy xavfni kamaytiradi, lekin toʻliq istisno qilmaydi, chunki panel variantlarning muayyan roʻyxatini tekshiradi.

PGT-SR qachon kerak

PGT-SR sheriklardan birida kariotip boʻyicha muvozanatlashgan translokatsiya yoki inversiya topilganda muhokama qilinadi. Kariotip odatda juftlikka takroriy homila tushishi, EKOning bir necha muvaffaqiyatsiz urinishi yoki xromosoma buzilishlari bor bola tugʻilganidan keyin tayinlanadi.

PGT-A qachon muhokama qilinadi

Quyidagi vaziyatlarning birortasi ham avtomatik koʻrsatma emas. Birinchisi – ayolning 35 va undan katta yoshi, ayniqsa 40 ga yaqin: tuxum hujayralar qanchalik katta boʻlsa, aneuploidiyali embrionlar ulushi shunchalik koʻp. Keyingisi – boshqa ehtimoliy sabablar (bachadon anatomiyasi, gormonlar, qon ivishi, juftlik kariotipi) tekshirilgandan keyingi takroriy homila tushishlari. Sifati yaxshi embrionlarni bir necha marta muvaffaqiyatsiz koʻchirish ham shu qatorga kiradi. Va nihoyat, embrionlar bir nechta boʻlganda juftlikning bitta embrion koʻchirish va homiladorlikka yoʻlni qisqartirish istagi.

Erkakning yoshi oʻz-oʻzidan PGT-A uchun koʻrsatma emas: u embriondagi xromosomalar soniga kam taʼsir qiladi, bu yerda asosiy omil – ayolning yoshi. Ogʻir erkak bepushtligi ham PGT-A yordamida davolanmaydi. Agar erkakda bepushtlikning genetik sababi, masalan Y-xromosoma mikrodeletsiyasi topilsa, uning boʻlajak bola uchun ahamiyatini genetik alohida koʻrib chiqadi.

Tayyorgarlik genetik bilan konsultatsiyadan boshlanadi, yaxshisi sherigingiz bilan birga. Shifokor oila tarixini, allaqachon topshirilgan tahlillar natijalarini koʻrib chiqadi va testning kerakli turini tanlashga yordam beradi. PGT-M uchun oilada topilgan genetik variantlar haqida xulosa kerak boʻladi. U boʻlmasa, avval ota-onaning genetik tekshiruvi oʻtkaziladi. PGT-SR uchun ikkala sherikning kariotipi kerak.

Agar ilgari EKOdan oʻtgan boʻlsangiz, protokollardan koʻchirmalar va embriologik varaqlarni oling: nechta tuxum hujayra olingani, embrionlar qanday rivojlangani, agar oʻtkazilgan boʻlsa, oldingi tahlil qanday natija bergani. Biopsiyadan oldin juftlik xabardor qilingan rozilikni imzolaydi. Unda sizga qaysi natijalar (jumladan mozaik va noaniq natijalar) maʼlum qilinishi, embrion jinsi aytilishi-aytilmasligi, embrionlar qancha vaqt va qanday shartlarda saqlanishi hamda koʻchirishga tavsiya etilmagan embrionlar bilan nima boʻlishi oldindan yoziladi. Bu savollarni natija olinayotgan paytda emas, dastur boshlanishidan oldin xotirjam muhokama qilgan maʼqul.

Birinchi qism oddiy EKO dasturidan farq qilmaydi. Tuxumdonlar stimulyatsiyasi va punksiya oʻtkaziladi, tuxum hujayralar urugʻlantiriladi. PGT-Mda odatda IKSI – bitta spermatozoidni tuxum hujayraga kiritish qoʻllaniladi: shunda namunaga begona spermatozoidlar DNKsi tushmaydi. PGT-Ada urugʻlantirish usuli odatiy koʻrsatmalar boʻyicha – spermogramma va juftlik tarixiga qarab tanlanadi. Embrionlar blastotsista bosqichigacha oʻstiriladi. IMCning embriologiya laboratoriyasida embrionlarni qisqa vaqt oraligʻida suratga olib turadigan Timelapse inkubatori bor, embriolog idishni chiqarmasdan rivojlanish jarayonini koʻradi.

5–6-kuni embriolog har bir mos blastotsistadan trofektodermaning bir nechta hujayrasini oladi. Biopsiyadan keyin embrionlar vitrifikatsiya – hujayrani shikastlovchi muz kristallari hosil boʻlmaydigan oʻta tez muzlatish usulida muzlatiladi. Ayrim hollarda biopsiya ilgari muzlatilgan embrionlarga ham qilinadi: ular muzdan tushiriladi, hujayralar olinadi va yana muzlatiladi.

Namunalar IMCning Toshkentdagi oʻz genetika laboratoriyasida Illumina uskunasida yangi avlod sekvenirlash (NGS) usulida tekshiriladi va chet elga yuborilmaydi. Natijalar tayyor boʻlgach, juftlik ularni genetik va reproduktolog bilan muhokama qiladi. Koʻchirish uchun natijasi normal embrion tanlanadi va klinik vaziyatga mos kelgan hollarda bitta embrionni koʻchirishga ustuvorlik beriladi: bu koʻp homilali homiladorlik xavfini kamaytiradi. Koʻchirish endometriy tayyorlangan keyingi sikllarning birida oʻtkaziladi.